Historia

Znajdującą się przy ulicy Bojkowskiej dawną Kopalnię Gliwice trudno przeoczyć. Wydobycia nie ma tu od lat, nie słychać maszyn, nie ma górniczych zmian ani codziennego ruchu zakładu. Zostały ceglane budynki, rozległy teren i cechownia z wieżą zegarową, w której obecnie znajduje się restauracja. 

Kiedy dziś mówimy o kolei w Gliwicach, najczęściej myślimy o dużym dworcu i pociągach dalekobieżnych. Tymczasem przez dziesięciolecia ważną częścią kolejowej historii miasta była także kolej wąskotorowa. Skromniejsza, wolniejsza, bliższa codziennemu życiu mieszkańców i przemysłowemu rytmowi Górnego Śląska. 

Współpraca Politechniki Śląskiej z miastem Gliwice ma długą tradycję, sięgającą samych początków istnienia Uczelni. Szczególny wymiar zyskała ona w latach 50. a owocem tej współpracy był Kinoteatr „X”. 

W drugiej połowie lat 50. Polska znajdowała się w momencie szczególnym. Z jednej strony kończył się okres najcięższego stalinizmu, z drugiej – społeczeństwo coraz wyraźniej zaczynało odczuwać głód nowoczesności.

Są realizacje architektoniczne, które z różnych powodów, mimo swojej wartości artystycznej szybko – za szybko znikają z krajobrazu. Dobrym przykładem jest katowickie Muzeum Śląskie, prawie oddane do użytku przed wrześniem 1939 roku i rozebrane niemalże do fundamentów w latach wojny. Podobnie, w ostatnim czasie podnoszą się głosy sprzeciwu wobec wyburzania niektórych postmodernistycznych obiektów powstałych w latach 90. ubiegłego wieku. Szczególnie jednak ulotne i - z perspektywy lat - tymczasowe są wszelkie projekty, w których główny nacisk położony jest na wystrój wnętrz. Tutaj ostateczny efekt pracy architekta jest najczęściej równie spektakularny i efektowny, co chwilowy i zależny od aktualnie panującej mody.

W sieci autostrad, których budowę w Niemczech na dużą skalę rozpoczęto w połowie 1933 roku bardzo ważną rolę odgrywały odcinki wytyczone poprzez wschodnie rubieże ówczesnej Rzeszy. Północną nitkę stanowić miała tak zwana „berlinka”, łącząca stolicę kraju z najdalej na wschód wysuniętym miastem – Królewcem. Ważniejsza nitka, ponieważ sięgająca aż po strategiczny region przemysłowy, przecinać miała Dolny Śląsk, kończąc swój bieg w Bytomiu – granicznym mieście niemieckiej części Górnego Śląska.

Lata powojenne w Polsce były okresem intensywnej odbudowy. Tak przynajmniej zapewniała ówczesna propaganda pokazując powstające z ruin Gdańsk czy Warszawę, którą, jak zapewniano „budował cały naród”. O ile stolica odradzała się siłami „całego narodu” to setki miasteczek, ale i miast średniej wielkości radzić musiały sobie same. 

Spacerując obecnie ulicą Akademicką pomiędzy budynkami poszczególnych wydziałów Politechniki Śląskiej trudno wyobrazić sobie, jak teren ten wyglądał w czasach powstawania dzielnicy akademickiej. A już wręcz nie do uwierzenia jest, że w tamtych czasach ulicą Akademicką biegły tory, a w pobliżu placu Krakowskiego przez kilka lat funkcjonował… dworzec kolejowy.

W lokalnych domach, na podwórkach, w szkolnych klasach i przy kuchennych stołach wciąż żyje pamięć, której nie ma w podręcznikach. To nie tylko „co” się wydarzyło, ale „jak” się żyło: jakie były zwyczaje, język domu, praca, szkoła, wiara, strach i nadzieje. Archiwum historii mówionej powstaje właśnie po to, by ten świat nie zniknął wraz z odchodzącym pokoleniem świadków.

Niekompetencja, brak dostatecznej kultury technicznej, niewydolność systemu czy lekceważące podejście nowych, powojennych władz miasta do zastanej, „poniemieckiej” infrastruktury? Na pewno wystarczyło wszystkiego po trochu, by nowoczesne jak na tamte czasy kąpielisko w gliwickim Parku Chrobrego doprowadzić w kilka powojennych lat do całkowitej ruiny.