Z archiwum Nowin Gliwickich. Gliwicki „Brzdąc”. Niespełniona obietnica małego samochodu ze Śląska Data dodania: 2026-04-22

W drugiej połowie lat 50. Polska znajdowała się w momencie szczególnym. Z jednej strony kończył się okres najcięższego stalinizmu, z drugiej – społeczeństwo coraz wyraźniej zaczynało odczuwać głód nowoczesności.

Samochód przestawał być luksusem zarezerwowanym dla nielicznych, a zaczynał funkcjonować jako symbol dostępnej, choć jeszcze odległej, codziennej wygody. W tym kontekście pojawiła się idea stworzenia „auta dla każdego” – niewielkiego, taniego i możliwego do produkcji w realiach gospodarki planowej. Jedną z najbardziej intrygujących prób była koncepcja śląskiego mikrosamochodu o wdzięcznej nazwie „Brzdąc”.

Pomysł zrodzony z nadwyżki

Artykuł z 1957 roku, opublikowany w „Nowinach Gliwickich”, dobrze oddaje atmosferę tamtego czasu. Mowa w nim o entuzjazmie środowiska technicznego oraz o powołaniu Komitetu Budowy Śląskiego Samochodu Ludowego. To nie był projekt marginalny ani hobbystyczny. Wręcz przeciwnie – miał swoje zaplecze organizacyjne, a także wsparcie inżynierów i zakładów przemysłowych.
Źródła wskazują, że impuls do stworzenia „Brzdąca” pojawił się w wyniku zmian w produkcji przemysłowej. W zakładach w Łabędach powstały wolne moce produkcyjne, wcześniej wykorzystywane do realizacji zamówień wojskowych. W naturalny sposób pojawiło się pytanie: czym je zagospodarować?
Odpowiedź była ambitna – zamiast sprzętu militarnego rozpocząć produkcję samochodu dla szerokiego odbiorcy. W realiach PRL był to pomysł zarówno śmiały, jak i logiczny.

Założenia: prostota i dostępność

„Brzdąc” miał być mikrosamochodem – konstrukcją niewielką, oszczędną i możliwą do produkcji seryjnej przy ograniczonych zasobach. Wstępne założenia były bardzo konkretne: masa około 500 kg, silnik o pojemności 500 cm³ i spalanie na poziomie 5 litrów na 100 km.
To pokazuje, że projekt był przemyślany w duchu funkcjonalności. Nie chodziło o pojazd luksusowy ani nawet pełnoprawny samochód rodzinny, lecz o środek transportu dostępny dla przeciętnego obywatela – coś pomiędzy motocyklem a klasycznym autem.
W prace nad konstrukcją zaangażowano specjalistów z różnych dziedzin. Silnik opracowywał m.in. Fryderyk Bluemke, a zakładano osiągi rzędu 20–25 KM. To wystarczało, by poruszać się sprawnie w warunkach miejskich i na krótkich trasach.

Gliwice jako centrum projektu

W artykule z 1957 roku wyraźnie wybrzmiewa rola Gliwic jako potencjalnej „kolebki” nowego samochodu. Wskazywano konkretne zaplecze przemysłowe – m.in. Zakład Mechaniczny w Łabędach – jako miejsce, które mogłoby podjąć produkcję.
To nie był przypadek. Gliwice były wówczas jednym z ważniejszych ośrodków przemysłowych Śląska, z rozwiniętą kadrą inżynierską i doświadczeniem w produkcji ciężkiej. Przestawienie części potencjału na produkcję cywilną wpisywało się w szersze procesy zachodzące w gospodarce.
Co ważne, projekt zakładał współpracę wielu zakładów – system kooperacyjny, w którym różne elementy powstają w różnych miejscach. To rozwiązanie dobrze znane z gospodarki planowej, ale jednocześnie trudne do skutecznego wdrożenia.

Entuzjazm kontra rzeczywistość

Z perspektywy artykułu prasowego z 1957 roku wszystko wyglądało obiecująco. Mówiono o prototypach, o zaawansowanych pracach konstrukcyjnych, o realnych szansach na wdrożenie produkcji. Pojawiały się nawet sugestie, że pierwsze egzemplarze mogłyby powstać w niedługim czasie.
Rzeczywistość okazała się jednak bardziej złożona.
Choć projekt „Brzdąca” miał solidne podstawy techniczne i organizacyjne, nie doczekał się produkcji seryjnej. Przyczyn było kilka. Po pierwsze – centralne decyzje gospodarcze. W realiach PRL to nie potencjał lokalny decydował o realizacji projektu, lecz polityka państwa i priorytety planu gospodarczego.
Po drugie – konkurencja innych koncepcji. W tym samym czasie rozwijano inne projekty samochodów, a państwo nie było w stanie finansować wszystkich inicjatyw równolegle.
Po trzecie – ograniczenia technologiczne i logistyczne. Produkcja samochodu, nawet małego, wymagała stabilnego łańcucha dostaw i zaplecza, które dopiero się kształtowało.

Niespełniona szansa

Historia „Brzdąca” dobrze pokazuje napięcie między ambicją lokalnych środowisk a realiami centralnie sterowanej gospodarki. Gliwice miały potencjał, zaplecze i ludzi. Miały też pomysł, który wpisywał się w potrzeby społeczne tamtego czasu.
Zabrakło decyzji, która pozwoliłaby ten potencjał uruchomić.
Dziś „Brzdąc” pozostaje ciekawostką – jednym z wielu projektów, które mogły zmienić obraz motoryzacji w Polsce, ale pozostały na etapie koncepcji i prototypów. A jednocześnie jest czymś więcej niż tylko zapomnianym pojazdem. To świadectwo momentu, w którym w Gliwicach naprawdę uwierzono, że można stworzyć samochód dla wszystkich.
I przez chwilę wyglądało na to, że to się uda. 

Adriana Urgacz-Kuźniak