W ramach rubryki Debiuty przedstawiamy opowiadanie „Kobieta od ostatnich zdań”:
Pierwszy nekrolog napisałam dla człowieka, który nikogo nie lubił. Żona przyniosła mi jego zdjęcie z wędką, chociaż – jak później przyznała – ryb nie znosił, a nad wodę jeździł po to, żeby nie siedzieć z rodziną. Na odwrocie fotografii zapisała cztery daty i jedno zdanie: „Nie robił awantur”.
Zostawiłam zdjęcie z wędką. Napisałam: „Cenił ciszę i bliskość natury”. Żona przeczytała, skinęła głową i zapłaciła bez targowania. Po trzech dniach spotkałam ją pod piekarnią. Powiedziała, że krewni byli poruszeni, bo dotąd nie wiedzieli, jak bardzo Stefan kochał przyrodę.
To wtedy zrozumiałam, że nie piszę o zmarłych. Piszę zdania, z którymi żywym łatwiej wrócić do domu.
W ogłoszeniach podawałam: „Nekrologi, wspomnienia pożegnalne, przemówienia. Dyskretnie”. Dyskrecja polegała głównie na tym, że nie zadawałam więcej pytań, niż trzeba. W naszym mieście krewni potrafili godzinami ustalać, czy wypada nazwać kogoś człowiekiem pogodnym, skoro przez ostatnie lata nie wychodził z pokoju. Na ogół znajdowałyśmy wspólnie bezpieczniejsze sformułowanie. „Cenił życie rodzinne”, „pozostawił po sobie wspomnienia”, „był związany z miejscem, w którym dorastał”. Wszystko prawdziwe, jeżeli czytało się odpowiednio powoli.
Pewnego listopadowego ranka przyszły do mnie dwie kobiety. Starsza była w beżowym płaszczu, który zaczynał się pruć przy rękawie. Młodsza trzymała teczkę z gumką. Nie usiadły, póki nie wskazałam krzeseł.
– Chciałybyśmy przygotować nekrolog – powiedziała młodsza. – Z wyprzedzeniem.
Przywykłam do podobnych zleceń. Starsi ludzie kupowali miejsca na cmentarzu, spisywali testamenty, wybierali muzykę na pogrzeb. Chcieli zostawić po sobie porządek, jakby śmierć była remontem, po którym rodzina ma znaleźć wszystkie śrubki.
– Dla której z pań? – zapytałam.
Kobiety spojrzały na siebie.
– Dla pana Leona Bąka – odpowiedziała starsza. – To mój brat.
– Choruje?
– Nie – odparła młodsza. – Chodzi po mieście, robi zakupy. Właśnie w tym rzecz.
Wyjęła z teczki kartkę. Były na niej imię, nazwisko, data urodzenia, dawne miejsca pracy. Rubrykę „data śmierci” pozostawiono pustą.
– Brat jest trudnym człowiekiem – zaczęła starsza. – Przez czterdzieści lat nie powiedział dobrego słowa o nikim. Teraz opowiada wszystkim, że rodzina go porzuciła. Chcemy wiedzieć, co o nim zostanie, kiedy wreszcie go zabraknie.
– Przecież można o człowieku napisać dobrze, nawet jeśli nie był miły – powiedziałam.
– To proszę napisać – odparła młodsza i położyła na biurku zaliczkę.
Wzięłam pieniądze, chociaż wolałabym najpierw usłyszeć coś konkretnego.
– Co lubił?
– Mieć rację – powiedziała starsza.
– Czym się zajmował po pracy?
– Sprawdzał, czy inni pracują.
– Miał przyjaciół?
Młodsza zaśmiała się krótko, bez radości.
– Dlatego tu jesteśmy.
Zapisałam: „Leon Bąk, wieloletni pracownik zakładów kolejowych”. To dało się udowodnić. Dalej nic. Wzięłam nową kartkę, żeby cisza nie wyglądała na brak fachowości.
– Proszę pań, może jednak porozmawiam z panem Leonem?
– Nie – odpowiedziały jednocześnie.
Po ich wyjściu schowałam zaliczkę do szuflady. Przez cały dzień nie napisałam ani jednego zdania. Wieczorem poszłam do sklepu po mleko i zobaczyłam Leona przed chłodnią. Znałam go z widzenia: wysoki, przygarbiony, nosił zieloną czapkę niezależnie od pory roku. Prowadził spór ze sprzedawczynią o dwadzieścia groszy na cenówce.
Kiedy odeszła, podeszłam do niego.
– Panie Leonie, mogę o coś zapytać?
– Jeżeli krótko.
Powiedziałam, że piszę wspomnienia o mieszkańcach miasta, i zapytałam, co chciałby, żeby o nim kiedyś powiedziano. Nie wspomniałam o siostrze ani pieniądzach.
Długo mierzył mnie wzrokiem. Potem odparł:
– Że oddawałem pożyczone rzeczy.
– To ważne?
– Dla tego, kto pożyczał.
Chciałam dopytać, ale wziął mleko, którego nie kupiłam, i postawił je przy moim koszyku.
– Pani przyszła po to. Już niech pani idzie, zanim sklep zamkną.
Nazajutrz odszukałam go pod blokiem. Zapytałam, czy naprawdę nigdy nikomu nie pomógł. Pokazał mi piwnicę. Stały tam trzy rowery, dziecięcy wózek i dwa krzesła z różnymi nogami. Od lat naprawiał rzeczy sąsiadom. Na półce leżały karteczki z nazwiskami i datami odbioru. Nie było cennika.
– Dlaczego pan to robi?
– Bo nikt nie potrafi dokręcić śruby – powiedział. – Potem kupują nowe i wyrzucają stare. Głupota.
Jedno z krzeseł należało do pani Łęckiej, która niedawno zmarła. Leon nie wiedział, komu je oddać. Nie wyrzucił go, bo obiecał naprawić.
Zaczęłam od zdania: „Był człowiekiem, na którego można było liczyć”. Napisałam je odruchowo i zaraz wykreśliłam. Leon był człowiekiem, któremu można było powierzyć krzesło. To nie to samo.
Kiedy kobiety wróciły, odczytałam im wersję roboczą: „Przez lata naprawiał przedmioty, z którymi inni nie chcieli się rozstawać”. Starsza zacisnęła usta.
– A dla nas czasu nie miał – powiedziała. – Dla obcych potrafił nocą siedzieć w piwnicy, a kiedy matka umierała, nie przyjechał. Był piętnaście kilometrów dalej.
– Wiedział, że umiera?
– Powiedzieliśmy mu.
Młodsza wyjąła z teczki drugą kartkę. Był na niej wykaz nazwisk i telefonów, kilkanaście wpisów zakreślonych na czerwono.
– Zebraliśmy ludzi, z którymi nie rozmawia. Wszyscy mówią to samo. Niech pani napisze uczciwie.
Uczciwie. To słowo zwykle wypowiadali klienci, którzy przynosili mi gotową wersję wydarzeń.
– Nie mam prawa oceniać całego życia człowieka – powiedziałam.
– A łagodzić ma pani prawo? – zapytała starsza.
Tego wieczoru nie wróciłam do tekstu. Otworzyłam stare zamówienia. Były tam nieprawdziwe opowieści, choć żadna nie zawierała bezpośredniego kłamstwa. „Oddana matka” oznaczało czasem kobietę, która dzwoniła codziennie do dorosłych dzieci, żeby sprawdzić, gdzie są. „Nieoceniony kolega” potrafił być szefem, który nie wypuszczał nikogo wcześniej z pracy. Ludzie zamawiali nie tylko pamięć. Zamawiali ulgę.
Trzeciego dnia Leon zadzwonił do mnie sam. Nie wiem, skąd miał numer.
– Niech pani przestanie za mną chodzić – powiedział.
– Już nie chodzę.
– To dobrze. I proszę niczego ode mnie nie pożyczać.
– Dlaczego?
– Bo potem będzie pani chciała oddać.
Odłożył słuchawkę, nim zdążyłam odpowiedzieć.
W piątek zaniosłam pieniądze starszej kobiecie. Powiedziałam, że nie potrafię napisać nekrologu według jej życzenia. Wpuściła mnie do mieszkania, jakby od dawna czekała, aż przyjdę z pustymi rękami.
– Wie pani – powiedziała – my nie chcemy, żeby go pani ukarała. Chcemy tylko przeczytać coś dobrego i zobaczyć, czy da się w to uwierzyć.
Na komodzie stało zdjęcie rodzeństwa: troje dzieci na drewnianej ławce. Leon, najstarszy, trzymał młodszą siostrę za kaptur, żeby nie spadła. Pomyślałam, że na takim zdjęciu nie można rozpoznać, kto kogo kochał, a kto tylko pilnował, żeby nikt nie narobił kłopotów.
– Można napisać, że naprawiał ludziom rowery – zaproponowałam.
– A czy to wystarczy za całe życie?
Nie odpowiedziałam. Po chwili starsza kobieta zabrała ode mnie kopertę, ale nie przeliczyła pieniędzy.
W poniedziałek na drzwiach mojego biura czekała kartka, napisana ołówkiem drukowanymi literami. „KRZESŁO ŁĘCKIEJ ODEBRANE. DZIĘKUJĘ”. Nie było podpisu.
Przez chwilę wydawało mi się, że muszę ustalić, kto ją zostawił. Potem wzięłam kartkę do ręki. Możliwe, że Leon sam znalazł rodzinę sąsiadki. Możliwe, że siostra zrobiła to za niego. Może ktoś po prostu chciał, żebym zakończyła historię w odpowiedni sposób.
Przykleiłam kartkę od wewnętrznej strony szuflady, tam gdzie zwykle wkładałam zaliczki. Przy kolejnym zleceniu otworzyłam ją, żeby wydać resztę. Zobaczyłam napis i pierwszy raz zapytałam klientkę nie o to, co chciałaby powiedzieć o zmarłym, ale komu miałoby to pomóc.
Klientka popatrzyła na mnie zdziwiona.
– Przecież nie jemu – odpowiedziała.
Zapisałam jej słowa dokładnie. Nie nadawały się do nekrologu.
Komentarze (0) Skomentuj