Popatrz na te zdjęcia. Zrobiła je Katerina Kouzmitcheva. Wykłada fotografię na Uniwersytecie we Wrocławiu, jest studentką Instytutu Twórczej Fotografii Uniwersytetu Śląskiego w Opawie. Bada relacje między ludźmi, ale też to, jak różne systemy działają na społeczeństwa, interesuje ją przesuwanie granic.
Kiedy nagość się upublicznia to jeszcze intymność?
No właśnie. O tym też opowiada wystawa, a także prace Kateriny. Namówiła tych ludzi, żeby się rozebrali i pozowali do zdjęć. Ona też była podczas sesji nago. Na wystawie w Czytelni Sztuki są jej autoportrety oraz fotografie zrobione Katerinie przez modeli i modelki.
O tym myślałeś mówiąc o przesuwaniu granic?
Między innymi.
Artystom chyba łatwiej to zrobić. Katerina Kouzmitcheva chciała pokazać, że jest w tych relacjach szczera: potrzebuje nagości modeli, ich intymności, jednak chce dać coś w zamian – swoją intymność. Dobrze, że zaczęliśmy od tych zdjęć. Kiedy mówimy o aktach raczej wyobrażamy sobie, przynajmniej większość z nas, piękne ciała, prawda? A ona pokazuje je bez upiększeń, takie, jakie faktycznie są.
Stereotyp dotyczący aktu, bo to chyba miałaś na myśli mówiąc o ładnych ciałach, ma się dobrze. Wystarczy wejść do warsztatu mechanika... Z drugiej strony mamy fotografię dokumentalną i taką pokazuje Katerina, badając różne reakcje społeczeństwa. Ale przesuwa też granice albo przynajmniej próbuje to robić. Oczywiście, mogła fotografować pościel, bieliznę, coś domowego. Już robiła takie rzeczy, więc chciała czegoś innego. Te zdjęcia mają przede wszystkim wyzwolić dyskusję. Nie widzę w nich nic zdrożnego, co ujmowałoby tym ludziom. Patrzą w obiektyw, są spokojni, widać, że dobrze czują intencję artystki.
Czy każdą sytuację da się sfotografować?
Tak, ale czy każdą sfotografowaną sytuację upublicznić?
Fotografujesz kiedy ktoś się na to zgadza.
Jeżeli mam taką możliwość, pytam, jeśli nie, fotografuję tak by ten ktoś widział, co robię. Cały czas pozostajemy w relacji, krótkiej, ale określającej nasze zobowiązania. Fotografowałem w różnych miejscach. Nigdy nie dostałem w zęby, mam prosty nos i wolę, żeby tak zostało.
No ale są sytuacje, w których zależy ci na ujęciu tak bardzo, że naciskasz, namawiasz, przekonujesz, nie odpuszczasz.
Gdy widzę niejednoznaczny sprzeciw, tłumaczę po co mi zdjęcie. Jak o tym rozmawiamy, przypomniała mi się historia kobiety u fryzjera. Stała w drzwiach, na włosach miała takie blachy, folię, paliła papierosa. Wyglądała surrealistycznie. Zagadałem, jednak ona z początku „nie, nie, daj pan spokój”. Rozmawialiśmy jednak dalej, w końcu się zgodziła. I przez cały ten czas nie zmieniła pozy, raz tylko spytała czy coś ma zrobić. Nic, odpowiedziałem, stać z tym papierosem i pozwolić zrobić mi zdjęcie.
Zawsze chciałeś fotografować?
Od podstawówki. Przy kopalni Nowy Wirek w Rudzie Śląskiej był klub fotograficzny, zajęcia prowadził górnik tej kopalni z działu wentylacji Franciszek Poliwoda. Pokazał nam wszystko: wytłumaczył co to obraz utajony, jak trzeba go wywołać, że najpierw w koreksie, a potem odbitki. I jeszcze ciemnia. Dla nas to była magia, coś absolutnie metafizycznego. Chciałem mieć taką wiedzę. Szczerze mówiąc, nie byłem zbyt dobrym uczniem, więc chętnie zwalniałem się z lekcji i szliśmy do klubu. Wszystkie szkolne tablice były wytapetowane tymi naszymi zdjęciami. Pochody pierwszomajowe, akademie szkolne, zawody międzyszkolne, rocznice rewolucji październikowej.
Obraz cyfrowy a fotografia analogowa. Która bardziej zmusza do myślenia nad kadrem? Moim zdaniem analogowa.
Nie zgadzam się z tobą. Cyfrowa fotografia nie zwalnia z myślenia. Po prostu trafiasz w miejsce albo spotykasz kogoś i decydujesz, że wyciągasz z torby aparat. Musisz wiedzieć, dlaczego robisz zdjęcie. Uważam, że największą umiejętnością fotografa jest rozpoznanie potencjału miejsca i czasu. Jeśli to dostrzegałem potrafiłem zużyć cały film, a czasami robiłem jedną klatkę i wychodziłem. Dzisiaj podobnie. Bo to nie zależy od techniki tylko od intuicji. Nie wiesz co się stanie, po prostu czekasz, rozpoznajesz miejsce, z którego najlepiej fotografować, wykorzystujesz każdy moment na jeszcze lepsze zdjęcie.
To mówisz swoim studentom?
Tak.
Jak to się stało, że pasja zmieniła się w zawód?
Kiedy byłem w ósmej klasie rodzice spytali mnie co zamierzam. Robić zdjęcia, odpowiedziałem. Nie protestowali, ojciec nawet stwierdził, że fotograf to dobry zawód. W tamtym czasie, w końcówce lat 80., było w okolicy tylko technikum fotograficzne w Katowicach, ale nabór prowadzono co dwa lata. Więc poszedłem z kumplem do zawodówki: on uczył się na stolarza, ja na fotografa. Miałem praktyki w zakładzie fotograficznym spółdzielni pracy Fotoplan w Katowicach, potem już w Halembie, dzielnicy Rudy Śląskiej. Przychodziłem we wtorki, czwartki i piątki, a w poniedziałki i środy szkoła. Zdałem egzamin w Izbie Rzemieślniczej i zdobyłem zawód fotografa. Zaczynałem od mycia podłóg w zakładzie fotograficznym, potem robiłem odbitki z filmów, wywoływałem je, aż mogłem stanąć za obiektywem i wykonywać bardzo odpowiedzialną robotę: zdjęcia legitymacyjne.
Brzmi jak w filmie romantycznym… wiesz, od pucybuta do milionera.
Romantyzmu to tam nie było... ale dobra szkoła. Trzy lata nauki techniki fotografii dało mi bardzo dużo, praktycznie wszystko, bo potem, już pracując w gazecie, byłem w stanie zrobić zdjęcie wszędzie, niezależnie od światła czy miejsca. Dzisiaj lekceważymy technikę, bo przecież wystarczy przeczytać instrukcję aparatu.
Kiedy było lepiej?
Jak powiem, że kiedyś, to mnie zakrzyczą: co ty gadasz, dzisiaj jest lepiej. Opowiem ci to tak: w czasach Dziennika Zachodniego, po meczach czy wieczornych obsługach, wychodziłem z redakcji bardzo późno, a rano już byłem na kolegium. Nie wiem jak to tyle lat wytrzymywałem. Na Młyńskiej toczyło się całe nasze życie, to był piękny czas. Rezydowaliśmy na piątym piętrze, w biurowcu przy katowickim Rynku, i jak patrzyłem z okna to mieliśmy przed sobą całe miasto...
Królowie życia. I co się zmieniło?
Czasy się zmieniły. Gdy zaczynałem w Dzienniku, przyjmowałem się do redakcji, a jak odchodziłem półtora roku temu, to z korporacji. Nie podobało mi się odhumanizowanie naszej pracy. Każdy z nas, dziennikarzy, fotoreporterów, na swój sposób był indywidualistą i wkładał w tę pracę emocje i potencjał. A korporacyjność je obcinała. Przestało mi się to podobać, coraz częściej zadawałem też sobie pytanie o plusy i minusy, i jak wajcha troszeczkę przesunęła się w stronę minusów stwierdziłem, że 28 lat i 2 miesiące wystarczą. Odszedłem z Dziennika Zachodniego i zacząłem gdzie indziej: w Muzeum Górnictwa Węglowego w Zabrzu. Pracuję w dwudziestoosobowym zespole zajmującym się dokumentowaniem schyłku przemysłu. Fotografujemy, skanujemy, nagrywamy wszystko co się w z tym wiąże. Łukasz Zawada fotografuje budynki, przestrzenie kopalni, wieże szybowe, wyrobiska górników, Marek Stańczyk lata dronami, mapuje wszystko, Robert Zembrzycki nagrywa filmy, a ja jestem fotografem, który przygląda się przemianom społecznym.
Praktycznie nie wychodzisz ze środowisk familokowo – górniczych.
I wcale mi się to nie nudzi.
Masz tam przyjaciół.
Mam. Wracam w te same miejsca wiele razy, ale każdy powrót jest inny. Poprzemysłowe tereny dostarczają niezliczonej ilości materiału. Teraz na przykład fascynują mnie mieszkania, w których pali się jeszcze węglem. Coraz rzadziej widzimy ludzi zrzucających go do piwnic, nawet w familokach. Więc muszę się uwijać się, żeby sfotografować jak najwięcej mieszkań z piecami, bo kiedy już zmienią ogrzewanie wywalają je. Szkoda im miejsca.
A propos intymności. Fotografka rozebrała się żeby skrócić dystans. Jak ty to robisz?
Rozmową.
Co im mówisz, żeby zostali bohaterami twoich zdjęć? Bo na nich często widać zagracone mieszkania, walające się butelki, resztki jedzenia.
Staram się nie fotografować patologii, ale to pojęcie ma różne konotacje. Dla mnie patologią był to, co działo się w Silesia City Center kiedy przyjechała tam Paris Hilton, dla innych patologią są walające się butelki w jakimś mieszkaniu. Nie skreślam człowieka z powodu brudnych ścian.
Ale przyznasz, że to atrakcyjna materia dla fotografa.
Taka pozorna atrakcyjność, a fotografowie, fotografki, ulegają iluzji fotogeniczności biedy. Chcę, żeby moje zdjęcia były czymś więcej niż tylko obrazkiem syfu w czyimś mieszkaniu. Zauważyłem jedną prawidłowość. Ludzie są, szczególnie w Polsce, niezadowoleni z bardzo wielu rzeczy i wciąż narzekają. Okazuje się jednak, że w mieszkaniach akceptują wszystko, bo to ich przestrzeń. Ja tam jestem gościem.
Jak ty się do nich zapraszasz?
Pukam do drzwi.
Dzień dobry, mogę zrobić panu/pani zdjęcie w mieszkaniu?
Dokładnie tak.
No weź pan, mam nieposprzątane. Często to słyszysz?
Podam ci scenariusz. Mniej więcej tak to zazwyczaj wygląda. Przedstawiam się, mówię jak się nazywam, skąd jestem. Dodaję, że fotografujemy, filmujemy, dokumentujemy wszystko co jest związane z końcem przemysłu. Jednym z elementów końca przemysłu jest spalanie węgla w piecach. To się kończy, wszyscy to wiemy. I jeżeli ma Pan/Pani piec w domu i pali węglem, czy mógłbym zrobić zdjęcia w tym mieszkaniu. Pokazuję oczywiście legitymację Muzeum Górnictwa Węglowego.
Musisz być pewny siebie, nie możesz się zawahać.
Lata praktyki. Oczywiście, zdarza się, że ludzie odmawiają. Umiejętność fotografa czy fotografki polega na tym, że nawet jeśli pięciu odmówi, to szósty otworzy drzwi, albo siódmy powie „niech pan wejdzie”. Zawsze to powtarzam, że tego typu fotografii nie robią ludzie najzdolniejsi, ale najbardziej wytrwali.
Gdy wpuszczą cię do tego mieszkania, jesteś w ich świecie. Musisz tam spędzić trochę czasu, jesteś takim gościem specjalnym.
Bardzo różnie to wygląda, nie ma schematu. Czasami gość stoi w drzwiach, milczy i czeka aż skończę. To normalne, przecież wchodzi obcy facet, prawie dwumetrowy, nieogolony.
Z twoich zdjęć wynika, że spędzasz sporo czasu z tymi ludźmi.
Raz na jakiś czas ktoś poczęstuje mnie herbatą, będzie chciał pogadać, bo jest samotny. Ale najczęściej to krótkie wizyty.
Pięknie sportretowałeś społeczność romską w projekcie Inny nie obcy
Cieszę się z publikacji, wystawy, projektu, który powstał dzięki Ars Cameralis i Muzeum w Sosnowcu. To są ludzie, którzy żyją wokół nas od lat. Są hermetyczną społecznością i powiem szczerze ta ich odrębność najbardziej mi się w nich podoba. Mają swoją kulturę, swój model ubierania się. U Cygana nie zobaczysz brzydkich butów...
Czy ty jesteś poprawny?
Jestem.
To już nie Cyganie a Romowie.
Dużo o tym rozmawialiśmy w różnych sytuacjach. Pytałem poetkę romską Izoldę Kwiek: czy określenie Cygan obraża. A ona na to: przecież w wierszach piszę o sobie Cyganka, my do siebie tak mówimy.
Wszedłeś w tę społeczność, bo ją znałeś wcześniej? Czy zostałeś zaproszony?
Znałem ją wcześniej. Kiedy pracowałem w Głosie Zabrza byłem na Wieczorze Poezji Cygańskiej właśnie u Izoldy Kwiek.
Ona Cię wprowadziła?
Robiłem jej zdjęcia do gazety. Po wieczorku podeszła do mnie i spytała czy nie podaruję kilku na pamiątkę. Poprosiłem o adres i obiecałem, że podrzucę. Po dwóch tygodniach zapukałem do Izoldy, ucieszyła się, że jej nie okłamałem i pamiętałem. Zaproponowała herbatę, usiedliśmy przy stoliku, a ona do mnie, że to będzie herbata po cygańsku. Pijemy, ogląda zdjęcia, podobają jej się, wokół nas biegają dzieci, poprosiłem o zgodę na to, żeby im zrobić kilka zdjęć. Po jakimś czasie przywiozłem je i znowu siedliśmy przy cygańskiej herbacie. Kuzynka Izoldy wychodziła za mąż, potrzebowali fotografa. Był pan kiedyś na ślubie cygańskim, spytała mnie poetka. Ja na to, że nie, ale bardzo bym chciał, tylko czy inni się zgodzą. Zgodzą się, Izolda nie miała wątpliwości. Tylko, że ja chciałem ten lub ślub w gazecie pokazać. Obiecała o to spytać. Udało się. Tak zaczęła się moja znajomość z całą rodziną Kwiek.
Dochodziły pewnie kolejne.
Osoby, sytuacje, miejsca. Lubiłem ich odwiedzać. Znamy się od lat i spotykamy do dziś. Bardziej z dziećmi i wnukami tamtych bohaterów i bohaterek. Oni się śmieją, że całe życie jest Arek Gola.
A skąd ci przyszła do głowy Riviera?
Wymyśliła ją Iza Malicka, dziennikarka z Dzielnika Zachodniego. To był tytuł jej artykułu Śląska Riviera. Już później, kiedy przygotowywałem wystawę, zapytałem czy mogę go użyć. Ucieszyła się i zgodziła.
Na Śląsku nie ma prawdziwych Rivier, jak te we Francji.
A może dla tych ludzi prawdziwa Rivera to hałda?
Siedzą na leżakach nad wodą, z drugiej strony, masz świadomość czym jest ta woda i jaki jest kontekst miejsca: hałdy, ziemia, śmieci.
Piasek jest we Francji, tu jest kamień, łupek,węgiel. I oni siedzą na łupku, opalają się, bo to im się podoba. Chłopcy uciekają ze szkoły i chodzą się tam kąpać.
Skaczą do modrej wody, takiej jak na prawdziwej Rivierze.
Woda była wręcz lazurowa, i kiedy robiłem zdjęcie zastanawiałem się czy ktoś mi uwierzy. A ten kolor wziął się od łupka węglowego.
Czy fotograf powinien lubić swoje zdjęcia?
Ja lubię swoje zdjęcia, nie wyobrażam sobie fotografki czy fotografa, który nie lubi swoich zdjęć, choć czasami może to być szorstka przyjaźń. Należę do osób chcących decydować, które i w jakim formacie zaistnieją na wystawie, bo to jest moja narracja. Bardzo szanuję kuratorów i lubię z nimi pracować, jednak wspólnie ustalamy co będzie się działo z moimi zdjęciami.
Podczas Gliwickiego Miesiąca Fotografii jesteś kuratorem wystawy w Czytelni Sztuki. Wystawy o bardzo trudnym i wieloznacznym tytule. Rozmawiacie z widzami o intymności.
Fotografowanie to zawsze intymność. Mniejsza lub większa, ale intymność. Osoba fotografowana zawierza siebie, oddaje swój wizerunek. Ogromna odpowiedzialność dla fotografa, bo nie mogę nikogo skrzywdzić, zakłamywać rzeczywistości, staram się pokazać moich bohaterów prawdziwie. Nawet z brudnymi ścianami i butelkami. Ale moi bohaterowie i bohaterki muszą być w tym wszystkim godni. Jeżeli tę godność szanuję, wszystko jest w porządku. Miesiąc fotografii wrócił do Gliwic. To istotne wydarzenie, do którego zaprosił mnie dyrektor Leszek Jodliński. Intymność jest też rozwinięciem, reinterpretacją lub nową odsłoną Intymności w wydaniu Jerzego Lewczyńskiego i Zdzisława Beksińskiego. Wydaje mi się, że na tym polega w ogóle sztuka i mówienie o niej. Powinna pobudzać ludzi do odpowiadania na współczesne pytania. Przez wielu jestem postrzegany jak taki klasyk, ale w szkole bardzo często namawiam studentki, studentów do tego, żeby eksperymentowali w fotografii. Nie zawsze się udaje, jednak kiedy próbują wyjść ze strefy komfortu, spróbować czegoś nowego, bardzo się to u mnie liczy.
To jakich autorów i autorki zaprosiłeś do Gliwic, do Czytelni Sztuki?
Ukształtowanych artystów i artystki, ale to jednocześnie osoby młode i dynamiczne, które zdobyły nagrody w najważniejszych konkursach fotograficznych jak Grand Press Photo. Ktoś kiedyś powiedział, że my w Instytucie Twórczej Fotografii fajnie to sobie wymyśliliśmy, bo chcą u nas studiować ci, którzy już potrafią fotografować. Bardzo mi się to podoba i dlatego chcę tam pracować. Dyskutujemy o stawianiu bądź przekraczaniu granic, o tym jak reinterpretować już opowiedziane. Pytałaś o intymność. Ona jest obecna w sztuce, w fotografii, od bardzo dawna, na różnych poziomach. Pytanie co z nią zrobimy podczas wystawy, jak bardzo się odsłonimy i czy nasza wizja, nasza interpretacja intymności może rezonować. Fotografia jest dialogiem i tak chcemy też o intymności opowiadać w Czytelni Sztuki. Paulina Bajorowicz bardzo przeżyła śmierć ojca, który odszedł nagle. Nie potrafiła sobie z tą sytuacją poradzić i za pomocą fotografii spróbowała przepracować stratę, pożegnać się z ojcem, fotografując artefakty, historie z nim związane. Katarzyna Ewa Żak była w głębokiej depresji, sprawy osobiste, bardzo trudny rozwód... Sytuacja osobisto - domowa była dla niej nie do zniesienia, żeby nie zwariować szukała pomocy w fotografii, tylko nie wiedziała jak to zrobić, jak do tego podejść. Po wielu rozmowach poradziłem jej, żeby nie czytała już żadnych poradników, a zapytała samą siebie jak widzi się w tej sytuacji. Tak powstał cykl autoportretów, ale też portretów miejsc, w których Kasia istnieje. Wieszaka, na którym zawiesiła obrączkę, fragmentu jej łóżka, na którym spała, kwiatów, które podlewała.
Komentarze (0) Skomentuj