Koronawirus nie jest pierwszy. Epidemie towarzyszą ludzkości od czasów najdawniejszych Data dodania: 2020-03-29

Najstarsza udokumentowana oraz potwierdzona badaniami archeologicznymi zaraza miała miejsce w starożytnej Grecji. 

W Helladzie, w połowie V wieku przed narodzinami Chrystusa, o hegemonię w greckim świecie walczyły dwie potęgi – Ateny, znane z narodzin demokracji i Sparta, której symbolem była karna armia. Podczas konfliktu zwanego II wojną peloponeską Spartanie oblegali miasto Ateny. Mieszkańcy pozornie mogli spać spokojnie. Solidne mury dawały poczucie bezpieczeństwa, tym bardziej że ówczesna sztuka oblężnicza była bardzo prymitywna. Jednak fortyfikacje – o zgrozo – okazały się śmiertelną pułapką! W porcie Pireus (a było to okno na świat dla Ateńczyków) wybuchła zaraza. Co ją wywołało? 

Naukowcy wskazują najczęściej na dur brzuszny. Grecki historyk Tukidydes tak opisał objawy: gorączka, zaczerwienienie i zapalenie oczu, ból gardła prowadzący do krwawienia i nieświeżego oddechu, kichanie, utrata głosu, kaszel, wymioty, krosty i wrzody na ciele, ekstremalne pragnienie, bezsenność i biegunka. 

Choroba dotknęła ogromną rzeszę Ateńczyków. Ulice pełne były trupów, ludzie umierali też w świątyniach. Szacuje się, że w sumie z życiem pożegnała się jedna czwarta ludności kraju (być może nawet 100 tysięcy mieszkańców). Co prawda zaraza nie trwała długo, ale osłabiła Ateny. 

To przechyliło szalę na korzyść Sparty. Wojna trwała jeszcze blisko 30 lat, jednak Ateńczycy już się nie pozbierali. Przegrali, tracąc flotę, kolonie, a tym samym hegemonię wśród greckich polis. 

Warto odnotować, że ofiarą ateńskiej zarazy padł m.in. Perykles, wybitny grecki wódz i strateg. 

Epidemie nie ominęły również starożytnego Rzymu. Najbardziej znana to ta z czasów panowania Marka Aureliusza, skądinąd władcy prawego, filozofa, człowieka prowadzącego spokojne, skromne życie i mającego pragnienie służby obywatelom. Zwana jest zarazą Antoninów, a została przyniesiona do Imperium Rzymskiego przez legionistów wracających z kampanii na Bliskim Wschodzie. Plaga, która według dzisiejszych badań była najprawdopodobniej ospą lub odrą, grasowała w latach 165-180 n. e. To, co o niej wiemy, jest zasługą zapisków Galena, lekarza Marka Aureliusza i jego syna Kommodusa. 

Zaraza spowodowała istotny regres demograficzny. Dziennie umierało dwa tysiące chorych, a całkowitą liczbę ofiar ocenia się nawet na pięć milionów. Do tego zapanował głód w Italii, a w Egipcie część pól w ogóle nie obsiano. 

Panika i przerażenie powodowały, że wiele osób szukało ratunku w magii. Inni w zarazie widzieli karę boską. Szukano winnych. Kozłem ofiarnym uznano chrześcijan, ponieważ ci nie adorowali bóstw rzymskich i przeczyli boskości samego cesarza. Doszło do wielkich prześladowań wyznawców Chrystusa.

Jedną z potęg w średniowiecznym świecie było Bizancjum, zwane Cesarstwem Wschodniorzymskim. Jego najsłynniejszym władcą był Justynian Wielki. I on sam padł ofiarą zarazy, jaka przywędrowała do jego państwa. Jednak organizm cesarza poradził sobie z infekcją. 

Inni mieli mniej szczęścia. Na skutek tak zwanej dżumy Justyniana, która swoim zasięgiem objęła m.in. Konstantynopol oraz inne miasta w basenie Morza Śródziemnego, mogło umrzeć nawet 50 milionów ludzi (chociaż ostatnie badania wskazują, że jest to liczba przeszacowana). 

Zaraza rozprzestrzeniała się przez szczury i pchły, które przemieszczały się na statkach handlowych. Była to jedna z najbardziej śmiercionośnych plag w historii. Jednak najgorsze miało dopiero nadejść… 

I znów głównymi winowajcami okazały się szczury. Bo to one w XIV wieku przenosiły bakterie dżumy. Zadomawiały się na statkach handlowych, pływających między Azją Środkową a Europą. Dżuma spowodowała śmierć ok. 75-200 milionów ludzi w Eurazji, osiągając swój szczyt w latach 1347-1351. 

Ciekawe były próby odpowiedzi na przyczyny zarazy. Za czarną śmierć miała rzekomo odpowiadać koniunkcja trzech planet w 1345 roku, powodująca „wielką zarazę w powietrzu”. Panowało bowiem wówczas powszechne przekonanie, że za chorobę odpowiada „złe powietrze”. Znaczenie higieny dla zdrowia zostało dostrzeżone dopiero w XIX wieku, wcześniej zaś normą były brudne i zaśmiecone ulice, zasiedlane przez zwierzęta roznoszące groźne dla człowieka pasożyty. Niektórzy Europejczycy obwiniali o zarazę Żydów i Romów. Dochodziło do wielu napaści o charakterze antysemickim. W sierpniu 1349 r. wymordowano gminy żydowskie w Moguncji i Kolonii. W lutym tego samego roku mieszkańcy Strasburga zabili około dwóch tysięcy Żydów. W ciągu całego 1351 zniszczono 60 większych i 150 małych społeczności żydowskich. 

Przy okazji epidemii czarnej śmierci zaistniało zjawisko kwarantanny. Najstarszy udokumentowany przypadek tymczasowego odosobnienia grupy podejrzanej o chorobę pochodzi z 1374 roku z miejscowości Reggio. Co ciekawe, to ta sama, w której w 1797 słowa naszego hymnu ułożył Józef Wybicki. Inne źródła podają, że pionierska kwarantanna miała miejsce w Wenecji w roku 1403 i trwała 40 dni. 

Świat dziesiątkowała również ospa. Jej epidemia pomogła Europejczykom podbić Amerykę. Już wówczas bowiem używano broni biologicznej. Koce, ubrania czy chusteczki, wcześniej użyte przez osoby zarażone, podrzucano Indianom z terenów dzisiejszej Pensylwanii. 

Pustosząca amerykańskie kolonie i Europę zaraza została powstrzymana dzięki nowemu wynalazkowi – szczepieniom. Na tym polu wielkie zasługi ma angielski lekarz Edward Jenner oraz… krowy. 

W 1796 roku Jenner dokonał ciekawego odkrycia. Otóż kobiety dojące krowy nie chorowały na ospę prawdziwą albo przechodziły ją bardzo łagodnie. Lekarz ustalił, że jest to efekt zakażenia łagodnym wirusem ospy krowiej – tzw. krowianki. Przeprowadził więc eksperyment. Do organizmu ośmioletniego chłopca wprowadził ropę, pobraną z pęcherza chorej na krowiankę kobiety. Po łagodnym przebiegu choroby chłopiec wyzdrowiał, a próba zarażenia go rok później wirusem ospy prawdziwej zakończyła się niepowodzeniem – dziecko okazało się odporne! Metoda Jennera, nazwana potem metodą wakcynacji (od łac. vacca – krowa), rozprzestrzeniła się na świecie. Stąd swój początek wzięła nazwa szczepionka (ang. vaccines) i wakcynologia (dziedzina zajmująca się szczepionkami). 

Paskudny pod względem zarazy i epidemii był wiek XIX. Słowo, które budziło zgrozę, brzmiało: cholera. Początkowo występowała ona w delcie rzeki Ganges w Indiach. Przyczyną było spożycie zakażonego pokarmu lub wody. Potem rozlała się w inne regiony świata. W samej Rosji na cholerę zmarło milion osób. Na ziemie polskie dotarła za sprawą wojsk rosyjskich podczas powstania listopadowego. Zmarli na nią książę Konstanty i carski marszałek Iwan Dybicz oraz, prawdopodobnie, Adam Mickiewicz, podczas pandemii w Konstantynopolu. 

Ofiar byłoby pewnie dużo więcej, gdyby nie Robert Koch. Ten niemiecki uczony odkrył bowiem bakterię odpowiadającą za zakażenia – przecinkowca cholery. Szacuje się, że w XIX wieku zaraza pochłonęła kilkadziesiąt milionów ofiar. 

Wojna z lat 1914-1918, zwana wielką, była pierwszym tak mocno globalnym konfliktem w dziejach świata. Kiedy ustały huki dział i jazgoty karabinów, najgorsze dopiero nadeszło. Bo epidemia grypy zwanej potocznie hiszpanką zabiła między 50 a 100 milionów ludzi na całym świecie. Sama wojna zaś „tylko” 13 milionów. 

Wbrew nazwie, źródłem zarazy nie była Hiszpania. Choroba przywędrowała ze Stanów Zjednoczonych. To właśnie tam, w jednym z obozów, w których szkolono żołnierzy przed wysłaniem do walki na fronty I wojny światowej, zdiagnozowano liczne objawy grypy. Zaraza być może pozostałaby jedynie lokalnym problemem, gdyby nie rozwój szybkich środków transportu. Grypa, wraz z amerykańskimi żołnierzami, trafiła najpierw do Francji, skąd rozprzestrzeniła się na całą Europę i resztę świata. 

Popularna jej nazwa pochodzi od powszechnej opinii, jakoby pandemia szczególnie mocno rozwinęła się w Hiszpanii. Wrażenie to było skutkiem tego, że walczące w I wojnie światowej kraje, w których rozwijała się grypa, cenzurowały informację o skali zachorowań i śmiertelności, aby nie osłabiać morale społeczeństwa. Hiszpania pozostawała neutralna w wojnie i informacje o pandemii były otwarcie publikowane – stąd wrażenie wysokiej zachorowalności właśnie na Półwyspie Iberyjskim. W sumie na hiszpankę na kuli ziemskiej zachorowało 500 milionów ludzi, a podawane szacunki śmiertelności wahają się między 21-25 a 50-100 milionów.

Za parę lat w szkolnych podręcznikach z pewnością będzie opisywana pandemia koronawirusa. Miasto Wuhan stanie się jej nieodłącznym symbolem. Ale to od nas zależy, czy podawane w przyszłości liczby będą równie zatrważające, jak te w powyższym tekście. Tak więc – ZOSTAŃMY W DOMACH!

Błażej Kupski