Cienie dawnej huty. Małgorzata Malanowicz ożywia historię Eisengiesserei Data dodania: 2026-11-04

Z Małgorzatą Malanowicz, o „Ludziach z Eisengiesserei”, książce wydanej nakładem Muzeum w Gliwicach, rozmawia Małgorzata Lichecka.

Okładka książki, wspaniała, jest kwintesencją tego, co w środku.
Obawiałam się, że ktoś może się przyczepić do niemieckiej nazwy w tytule.

To przecież historia Gleiwitz, więc nie możemy, a wręcz nie powinniśmy, od niej uciekać. 
Akurat ta dzielnica nigdy nie miała innej nazwy. Przy pozostałych można się zastanawiać czy odpowiedniejsza będzie nazwa niemiecka, polska a może przedniemiecka, ale ta miała wyłącznie taką, jak w tytule książki.

Dzięki okładce wiemy, o jakich historiach przeczytamy: wpisanych w DNA huty i dzielnicy. Zapomniano o nich, a Pani wieloletnia działalność pokazuje, czym ta pamięć powinna być. Czy decyzja o powstaniu książki była trudna? 
Mówiłam o tym na spotkaniu autorskim: jest już mi bliżej niż dalej. Mam świadomość, że to czym zajmuję się od ponad 24 lat jest niszowe, szkoda żeby istniało tylko w przestrzeni internetowej. Tam podobno nic nie ginie, jednak papier daje mniejsze poczucie tymczasowości. Nie chciałam żeby dokumentacja, którą udało się zebrać, przepadła, stąd książka.

Portrety z okładki wiele mówią o obyczajowości tamtych czasów. 
Trzeba pamiętać, że w atelier fotografowali się tylko ci majętniejsi. Nie znajdziemy wśród nich prostych ludzi, robotników. Tych znajdziemy na zbiorowych fotografiach wykonanych w ich miejscu pracy w 1902 roku. Większość zdjęć portretowych wykonano w atelier Wilhelma Beermanna, w latach 60. i 70. XIX wieku. To głównie kadra Eisengiesserei. Kolejnych wyłuskiwałam w Muzeum w Bochum, w gazetach albo w miejskim archiwum, gdzie jest cały zbiór ikonograficzny urzędników Huty.

Od czyjego nagrobka wszystko się zaczęło? 
Od tablicy Wilhelma Schulze, po czym się okazało, że było trzech Wilhelmów o tym samym nazwisku. Trzeba było dojść do tego, który jest który. Tablica była granitowa, w dobrym stanie, nie popękana. „Ten” Schulze zmarł w 1912 roku, ale ustaliłam to dopiero po żmudnych badaniach. A jak znaleźliśmy tę tablicę, uznaliśmy, że pewnie jest ich więcej. I tak w zasadzie zaczyna się historia moich działań wokół cmentarza hutniczego.

Jakie źródła Pani wykorzystuje i co jest najważniejszą ścieżką poszukiwawczą?
Chronologicznie – najpierw wertowałam papierowe wydania Wanderera, strona po stronie. Jeśli okazywało się, że w spisach przypadków śmierci, a takie były publikowane, znalazła się osoba z dzielnicy Eisengiesserei na dziewięćdziesiąt procent była pochowana na cmentarzu hutniczym. Trafiały się przypadki naprawdę trudne do rozgryzienia: pamiętam duże poszukiwania osób z tym samym nazwiskiem, miałam trzy imiona, bez dat. No to znajdź człowieku, kto to. Przeszukałam wtedy bardzo dużo roczników, ale znalazłam. Trójkę rodzeństwa, które w ciągu tygodnia zmarło na szkarlatynę. Miałam ich wiek, więc wiedziałam jak ustalić daty urodzin. Całą trójkę pochowano na cmentarzu hutniczym. Teraz mam niby łatwiej, bo wiele gazet, w tym Wanderer, jest zdigitalizowanych. Chociaż powiem pani, że to i tak na nic, ponieważ wyszukiwarki kiepsko sobie radzą z gotykiem, w związku z czym pokazują tylko fragment informacji. Wracając do ścieżki poszukiwawczej. Kiedy już miałam tych ludzi, grzebałam w księgach parafialnych, ale uwaga ważna: musiałam wiedzieć, że to człowiek z mojego cmentarza. Bo w księgach zasadniczo nie podawano miejsca pochówku. A Wanderery nieustająco były moim najważniejszym źródłem, ponieważ kiedy zakończono rubryki z listami zmarłych, zaczęły się pojawiać nekrologi. I one są najlepsze, bo prawie zawsze podawano cmentarz.

Część życiorysów, a znalazło się ich w książce 80, jest rozbudowana,inne, i tych jest większość, lakoniczna. 
Te lakoniczne to notki biograficzne.

Jak zbudować życiorys takiej osoby? 
Jeżeli wyszukiwarka wyrzuciła nazwisko, dowiadywałam się na przykład, kiedy tego kogoś mianowano z faktora na inspektora, bo takie rzeczy podawano. Jeżeli miałam nekrolog, podpisywała się rodzina, więc miałam stan rodzinny. Jeśli go znalazłam w księgach parafialnych, to czasami spisano dane żony, czyli to jak nazywała się z domu i ile dzieci zmarły osierocił.

Pani Małgorzato, która z tych postaci jest Pani najbliższa?
Bardzo lubię Friederike Bräuer.

Dlaczego?
Na cmentarzu znaleźliśmy kamień, dość zniszczony. Nie miał dat, tylko imię, częściowo skute, i nazwisko. Przez moją pomyłkę w czytaniu gotyku bardzo długo myślałam, że w nazwisku zamiast B jest G, więc nie mogłam znaleźć zupełnie nic na temat Grauerów. Któregoś dnia przyszłam na cmentarz żeby zrobić zdjęcia przy odpowiednim słońcu. W domu je obejrzałam. I ... rany boskie, przecież to skute imię to Friederike. Poszukiwania zaczęłam od początku i znalazłam moją Friederike Bräuer. Konkretnie jej akt ślubu, więc dowiedziałam się, dokąd się wyprowadziła, kim był jej mąż. A potem znalazłam nekrolog. Jeszcze później jej czytelnie opisane zdjęcie w albumie Beermanna. Z aktu ślubu poznałam panieńskie nazwisko i udało się wytropić całą rodzinę, wiem gdzie mieszkała i gdzie stał dom rodzinny. U Beermanna jest jeszcze zdjęcie jej córki. Z zatartego napisu dojść do tylu informacji... zawsze czuję taki dreszcz emocji.

A jak się zakończyły jej losy? Czy ma jakiś potomków/potomkinie?
Nie, nic współczesnego nie znalazłam. Jej brat zmarł w 1944 roku. I był bezdzietny. Mam za to komplet zdjęć z wyburzania ich domu. Stał na terenie, gdzie teraz jest kościół franciszkanów.
Huta – wielki zakład, z dzielnicą, cmentarzem zakładowym i to się wszystko skurczyło. 
Troszkę winna jest huta, która nie zadbała o spójne architektonicznie osiedle. W dzielnicy Eisengiesserei na początku wybudowano 12 jednakowych domów, później zastąpiono je wyższymi, wyburzano kolejne. Jedyną w miarę spójną częścią są domy na końcu ulicy Robotniczej. Chociaż ich historia też jest nieciekawa. Powstał projekt z trzema elewacjami, a potem, dla oszczędności, wybudowano kolejne cztery domy z produkowanej lokalnie cegły i zaraz je otynkowano, bo nie nadawały się do pokazywania.

Czyli huta jeszcze w czasach swojej świetności sprawiła, że dzielnica utraciła swój wyjątkowy charakter.
Tak.

Kim byli urzędnicy Królewskiej Odlewni Żeliwa?
Bardzo różnymi osobami. Wierzącymi, niewierzącymi. Wciąż muszę prostować, że cmentarz przy Robotniczej nie jest cmentarzem wyznaniowym tylko zakładowym, i spoczywają tu katolicy i ewangelicy.

A dlaczego ludzie mylą cmentarz hutniczy z ewangelickim?
Kadra huty przybywała z Prus i to przeważnie byli ewangelicy, a my najwięcej opowiadamy i słyszymy o tej kadrze. I tak się to narzuca.

Czy dotarła Pani do informacji o codziennym życiu kadry, czy na przykład byli zapalonymi czytelnikami, albo jeździli automobilami, grali na fortepianie lub palili cygara?
Nie, choć wiem na przykład, że dyrektorowa Stenzowa zgubiła złoty zegarek, ktoś miał psa, ktoś inny sprzedawał fortepian. Żona Emila Feista uczyła gry na fortepianie. Jej ojciec też był nauczycielem muzyki, a brat koncertmistrzem.

Wróćmy do najstarszej części dzielnicy hutniczej. Co tam znajdziemy?
Różne poziomy architektury.

Jaka ona była?
W opisach zwykle występuje budynek bezstylowy. Budowano tanio i wygodnie, pierwsze domy były bardzo skromne, dwuizbowe, z niewielką komórką. Później dobudowano chlewiki w podwórzach, ale za to domu miały spore ogrody. Zasadą jaką przyjęto przy budowie kolejnych, było lokalizowanie ich pomiędzy tymi już istniejącymi, kosztem ogrodów. Kolejne domy przy dzisiejszej Robotniczej, te z numerami 9, 9a, 11 i 11a, mają już zupełnie inną stylistykę: elewacje są ceglane z elementami tynkowanymi. Ponieważ w latach 1849 – 1895 liczba pracowników huty się podwoiła, trzeba było kolonię rozbudować. Na przełomie XIX i XX wieku zaczęto wznosić zespół nowych domów po drugiej stronie skrzyżowania z projektowanym przedłużeniem CäcilienStrasse (ul. św. Cecylii). Zabudowa dzielnicy trwała do lat 30. XX wieku.

Patrzę na wspaniałą fotografię Rady Parafii Ewangelickiej z roku 1869. I nazwiska: Wilhelm Kalide, Wilhelm Beermann, Carl Brand, Theodor Stenz i Carl Schottelius. To znaczące postaci dla miasta.
Bardzo. Wilhelm Kalide i Theodor Stenz to kolejni dyrektorzy Huty. Najpierw Wilhelm, potem Theodor, który był też wielkim mistrzem loży masońskiej. Carl Brand „był z zawodu dyrektorem”. Kierował hutami w Osnabrück, Paruszowcu, Królewskiej Hucie, w Gliwicach został dyrektorem Urzędu Hutniczego. Na emeryturze wziął się za działalność społeczną ( był radnym, przez wiele lat wiceprzewodniczącym rady) oraz gospodarczą – w 1861 roku wybudował, do spółki z dwoma udziałowcami, pierwszą gazownię w Gliwicach. Poszło im tak dobrze, że wybudowali również pierwszą gazownię w Rawiczu. Schottelius to w ogóle szycha, ożenił się z córką Holzhausena, zaczynał w Ozimku, tam w 1824 roku założył warsztaty maszynowe w Pruskiej Królewskiej Hucie Malapane, a już rok później, w 1825, tokarki, młyny rozdrabniające i imadła zdobyły wyróżnienie na Wrocławskiej Wystawie Przemysłowej. Ale tak najbardziej zasłużył się tym, że zaprojektował wiszący most w Ozimku. Można go podziwiać do dziś.

A Wilhelm Beermann?
Był inżynierem i wspólnie z Schotteliusem prowadzili firmę produkującą maszyny dla przemysłu cukrowniczego w Rosji. Ożenił się z Wilhelminą Schwűrtz, której rodzina przez 100 lat zarządzała Gliwicką Pocztą. No i założył pierwsze, przed Blandowskim, atelier fotograficzne w Gliwicach. Fotografował głównie przemysł, mniej miejskie widoki. Kiedy oglądam jego zdjęcia w albumach czuję kontakt fotografa z osobą fotografowaną. Bardzo lubię te zdjęcia, bardzo mi się podobają. A poza tym chyba miał niezłe poczucie humoru: jest cała seria fotografii z jego żoną, ona ma minę cierpiętnicy, za to on wygłupia się, robiąc jakieś przedziwne figury.

Pisze też Pani o dwóch parafiach, o parafii ewangelickiej i parafii katolickiej. Jak wpływały na życie dzielnicy, huty, ludzi, którzy tam mieszkali?
Myślę, że to było bardzo prywatne. Żaden z kościołów nie znajdował się na terenie dzielnicy, więc myślę, że ich rola ujawniała się tylko przy chrztach i pogrzebach.

Jaki jest Pani kolejny ruch? 
Z tysiąca cmentarnych kwater zachowało się 17 nagrobków, tych ważnych – zachowanych i na swoim miejscu jest 5. Pozostałe 12 to przypadkowe osoby. Po latach wymazywania ich z pamięci robimy akcję, żeby ich tej pamięci przywrócić. Stąd pomysł na groby symboliczne. Gliwicki Energopomiar ufundował do tej pory 17 tablic. Chcemy nadal w ten sposób upamiętniać zasłużonych dla miasta, związanych z hutą, dzielnicą, i taki jest mój cel na najbliższe lata. I oczywiście dalej będę grzebać w materiałach i poszukiwać ważnych informacji, będących wartością dodaną do historii Gliwic.